نکات کاربردی چک و سفته

چک و سفته در قراردادها نقش پرکاربرد دارند. بنابراین باید نکات کاربردی چک و سفته در تنظیم قرارداد را در نظر گرفت. در این مقاله نکات حقوقی مهم چک و سفته که هر شخص شاغلی باید از آن مطلع باشد را بررسی می کنیم. این نکات عموماً تجربه دعاوی و پرونده هایی است که دیگران درگیر آن بوده اند و چه هزینه ها و وقت هایی که در دادگاه ها تلف کردند و شما در چند دقیقه با خواندن یک مقاله از آن تجربیات بدون هزینه استفاده می نمایید.

الف : نکات ماهوی چک و سفته

چک یا سفته

۱- اولین نکته این است که به تفاوت های چک و سفته مسلط باشید تا در تنظیم قرارداد بهترین تصمیم را بگیرید. در این مورد به مقاله “تفاوت چک و سفته” در همین سایت مراجعه کنید. با توجه به قانون اصلاح قانون صدور چک مصوب ۱۳۹۷، چک های صیادی به دلیل حمایت ویژه قانونگذار، امنیت حقوقی بالایی برای دارنده و طلبکار ایجاد می کند و از این حیث به طور کلی چک بهتر از سفته است.

ثبت چک در سامانه صیاد

در خصوص چک های صیادی، ثبت چک در سامانه صیاد، شرط ذاتی صحت عمل صدور چک است و اِلا چک محسوب نمی گردد و نهایتاً یک سند عادی مدنی است. طبق رای وحدت رویه شماره ۸۷۰ دیوان عالی کشور، حتی دعوای الزام به ثبت چک صیاد در سامانه نیز دیگر مسموع نیست.

مفقودی چک و سفته

۲- در قرارداد می توان ذکر نمود که چک یا سفته بدل از اصل تعهد به پرداخت ثمن نیست و فروشنده می تواند ضمن اثبات مفقودی چک، بر اساس خود قرارداد نیز اقدام به مطالبه ثمن نماید. چرا که ممکن است چک یا سفته مفقود شود و در این صورت اگر بخواهید بر اساس خود قرارداد اقدام نمایید، دادگاه نمی پذیرد و حق شما را منحصر در مطالبه بر اساس خود چک یا سفته می داند.

تعویض چک

۳- تعویض چک مذکور در قرارداد با چک دیگر باید با رعایت تمام جوانب و سنجیدن آثار حقوقی آن انجام شود. مثلاً اگر در قرارداد بابت ثمن معامله چک گرفته اید و شرط کرده اید که اگر چک پاس نشد، حق فسخ داشته باشید، حال اگر این چک را با چک دیگری تعویض کنید، به احتمال زیاد در دادگاه برگشت خوردن چک جدید دلیل بر ایجاد حق فسخ برای شما محسوب نشود. در این خصوص مراجعه شود به مقاله تاثیر تعویض چک ثمن

هماهنگی با قرارداد

۴- اگر در معامله خریدار دو نفر است و چک متعلق به یکی از خریداران، حتماً خریدار دیگر پشت چک را به عنوان ضامن امضاء کند. همچنین در صورتی که خریدار چک فرد دیگری را می دهد، باید خریدار پشت چک را به عنوان ضامن امضاء کند و صاحب حساب چک نیز بهتر است که قرارداد را امضاء کند.

تسویه چک

۵- اگر بابت بدهی چک خود می خواهید به تدریج پول را به دارنده چک پرداخت کنید، در این صورت باید اثبات شود که تمام پرداختی های شما به صورت نقدی و یا کارت به کارت بابت این چک بوده است مثلاً در فیش بانکی بنویسید بابت تسویه چک شماره …. مورخ ….. در غیر این صورت ممکن است دارنده چک بعد از دریافت تمام این پول ها و علی رغم این که در واقع وجه چک را دریافت نموده است، چک را در دادگاه اقدام کند و احتمال دارد نتوانید اثبات کنید که پرداختی های شما بابت این چک بوده است. لذا محکوم به پرداخت وجه چک می شوید و ناچاراً برای استرداد مبالغ پرداختی خود باید دعوای استرداد وجه علیه دارنده چک (دریافت کننده) مطرح کنید.

۶- اگر شخصی که شما چکی از او دارید، زودتر از سررسید چک پول به حساب شما واریز یا کارت به کارت کرده و درخواست استرداد لاشه چک را نموده است، در این صورت شما باید قبل از پس دادن چک، اول بررسی کنید که پول از حساب چه کسی به حساب شما کارت به کارت شده است ؟ صرفاً با دیدن اس ام اس واریز وجه به حسابتان خوشحال نشوید!! چرا که ممکن است پول را شخص دیگری به حساب شما واریز نموده و شما به خیال این که وجه چک را دریافت کرده اید، اصل چک را به صاحب حساب چک پس دهید ولکن شخص صاحب حسابی که از آن حساب به حساب شما پول واریز شده است، دعوای استرداد وجه علیه شما مطرح کند!! فلذا ابتدا از هویت واریز کننده وجه مطلع و مطمئن شوید.

چک اماره دین

۷- هیچ گاه با چک کشیدن به کسی پول قرض ندهید. چرا که صدور چک به معنی بدهی به دارنده چک است در حالی که شما قصد قرض دادن به گیرنده چک را دارید. بنابراین به حسابش پول را به عنوان قرض الحسنه واریز کنید و عنوان بابت قرض الحسنه را در فرم بانکی و یا در قبض رسید درج نمایید. البته در کارت به کارت امکان درج این عنوان در خود قبض وجود ندارد مگر این که در زمان ارسال عکس آن به “بابت قرض” اشاره گردد.

سلب حق انتقال چک

۸- اگر نمی خواهید تا مدتی طرف مقابل قرارداد، چک را خرج کند (مثلاً به علت احتمال فسخ یا کشف عیب کالا) به خط زدن عبارت چاپی (حواله کرد) در متن چک اکتفا نکنید بلکه در متن چک بنویسید : غیر قابل انتقال به شخص ثالث. در خصوص چک های صیادی نیز هرچند در سامانه چک در هر حال منتقل می گردد، ولی بازهم این قید منع انتقال به غیر و خط زدن حواله کرد در برابر دارنده ی شخص ثالث چک صیادی نیز قابل استناد است و از این جهت تفاوتی بین چک های قدیمی با چک های صیادی نیست.

۹- ممکن است شما در یک معامله ادعای تهاتر یا فسخ یا حق حبس (پرداخت نکردن چک تا زمانی که ابتدا فروشنده خانه را تحویل دهد) داشته باشید و نخواهید چک را پاس کنید ولی دارنده اولیه چک، آن را خرج می کند و عملاً با این کار شما را در مقابل کار انجام شده قرار می دهد. در این صورت نمی توانید در برابر شخص ثالث (دارنده جدید) به اشکالات و ایرادات معامله استناد کنید مگر این که بتوانید اثبات کنید خرج کردن چک به طور صوری انجام شده و دارنده جدید چک (دست بعدی)، شرخر و دست نشانده و هم کاسه طرف قرارداد شما است نه یک دارنده با حسن نیت.

وقتی شرخر علیه شما طرح دعوای حقوقی مطالبه وجه چک می نماید، باید یک دعوای مستقل علیه فروشنده به خواسته تایید فسخ قرارداد مطرح کنید و سپس دعوای تقابل علیه شرخر به خواسته استرداد چک و سپس دعوای جلب ثالث در دعوای تقابل علیه فروشنده به خواسته استرداد چک و سپس تقاضای رسیدگی توامان به هر دو دعوای فسخ و استرداد چک. البته بعضی دادگاه ها دعوای تقابل علیه خوانده جدید را هم می پذیرند که در این صورت نیازی به طرح دو دعوا نیست بلکه یک دعوای تقابل علیه خواهان (شرخر) و دارنده اولیه چک (فروشنده) کفایت می کند.

نشانه های اثبات شرخر بودن (دارنده فاقد حسن نیت) خواهان در دعوای مطالبه وجه چک :

• عدم طرح دعوا علیه کسی که از او چک را گرفته است. یعنی فقط علیه صادرکننده چک (صاحب حساب چک) دعوا مطرح کرده است. در صورتی که هر طلبکار متعارف و واقعی علیه دست قبلی (ظهرنویس) نیز متضامناً طرح دعوا می کند.
• عدم وجود معامله واقعی بین خواهان (شرخر) و ظهر نویس (دست قبلی).
• عدم تناسب شخصیت خواهان با مبلغ چک در مبالغ بالا. مثلاً چک ده میلیارد تومان توسط فرد معتاد یا بیکار طرح دعوا شده است.
• امضاء نکردن انتقال دهنده در ظهر چک در وجه حامل. چرا که هر چند چک در وجه حامل با قبض و اقباض منتقل می شود ولی طلبکار با حسن نیت حتی چک در وجه حامل را هم از انتقال دهنده آن می خواهد پشت آن را امضاء کند. (در خصوص چک های قدیمی نه صیادی جدید)
• انتقال چک بعد از برگشت خوردن آن. یعنی بعد از صدور گواهی عدم پرداخت، چک را به شخص دیگری پشت نویسی و منتقل کند. انتقال گیرنده در این حالت در اکثر مواقع شرخر است. چرا که هیچ طلبکار متعارف و واقعی، چک مُرده را قبول نمی کند. به همین دلیل، ماده ۱۱ قانون صدور چک به چنین فردی اجازه طرح شکایت کیفری نداده و قانونگذار به چنین فردی بدبین است. همین ملاک در دعاوی حقوقی نیز وجود دارد و خواهانِ دعوای چنین چکی دارنده با حسن نیت نیست. البته انتقال چک بعد از برگشت خوردن آن در هر صورت انتقال تجاری نیست و فی نفسه ایراد دارد و نهایتاً انتقال مدنی است حتی اگر انتقال گیرنده آن طلبکار واقعی و با حسن نیت باشد.
• گاهی شرخر ناخودآگاه آدرس خود را در زمان پشت نویسی چک، همان آدرس دارنده قبلی چک قید می کند.

چک یا سفته ضمانت

۱۰- نکات مهمی که در رابطه با چک تضمین یا چک ضمانت حسن انجام کار در قراردادها باید در نظر داشته باشید :

اولاً : مشخص کنید که چک تضمین یا حسن انجام کار، بدل از انجام اصل تعهد و آن کار هست یا نیست. مثلاً هم وجه چک ضمانت اخذ جواز ساخت را می توانید بخواهید و هم الزام سازنده به خود اخذ جواز ساخت.

ثانیاً : مشخص کنید که چک تضمین با خسارت روزانه تاخیر در انجام تعهد قابل جمع است یا نیست.

ثالثاً : اگر شما چک تضمین یا ضمانت حسن انجام کار را صادر کرده اید، می توانید با یک شرط در قرارداد، بار اثبات را برعکس کنید. یعنی شرط کنید که وقتی کارفرما (متعهد له) می تواند بر روی چک اقدام کند که تخلف متعهد را با دلایل موجه اثبات نماید. در صورتی که اگر این شرط نشود، اصولاً بار اثبات حسن انجام تعهد به عهده خود متعهد است. چرا که اصل بر عدم انجام تعهد است و دارنده چک کافی است که اعلام عدم ایفای تعهد متعهد را نماید و نیازی به اثبات تخلف ندارد. در این خصوص به مقاله ی تفاوت وجه التزام با ضمانت حسن اجرای تعهد مراجعه نمایید. (این مقاله)

رابعاً : در چک تضمین بنویسید (غیر قابل انتقال به شخص ثالث) و حواله کرد را خط بزنید تا فقط خود طرف قرارداد بتواند اقدام کند و شما بتوانید در برابر او حسن انجام تعهد خود را اثبات و دعوای استرداد چک مطرح کنید والا اگر چک تضمین را خرج کند، در برابر شخص ثالث نمی توانید به حسن انجام تعهد خود استناد و تقاضای استرداد چک را کنید. چرا که ارتباطی به شخص ثالث با حسن نیت ندارد.

خامساً : چک تضمین در رویه اکثر دادگاه ها چک امانی تلقی نمی شود. فلذا اگر طرف مقابل بر خلاف قرارداد چک تضمین را برگشت بزند و اجرا بگذارد، خیلی امیدی به اخذ حکم کیفری خیانت در امانت نیست.

سادساً : در تمام قراردادها می نویسند بابت تضمین حسن انجام تعهدات در حالی که باید به صراحت مشخص شود که تضمین انجام کدام تعهد ؟! چرا که کلی گویی در این مورد موجب می شود که مثلاً کوچکترین تخلف از قرارداد مجوز وصول چک تضمین باشد.

سابعاً : در صدور چک، به تفاوت های بین چک وجه التزام با چک ضمانت حسن انجام تعهد توجه داشته باشید. (این مقاله) 

۱۱- در تنظیم قرارداد برای استرداد چک ضمانت اجرا تعیین کنید. مثلاً اگر قرارداد فسخ شد، فروشنده باید چک های ثمن را ظرف سه روز به خریدار مسترد نماید والا روزانه مبلغ … ریال خسارت تاخیر در انجام تعهد باید پرداخت نماید. (شرط مستقل از اعتبار قرارداد)

ب : نکات شکلی صدور چک و سفته

۱۲- از چک یا سفته خود کپی بگیرید و در نسخه کپی چک، رسید دریافت چک را از گیرنده چک بگیرید و حتی الامکان از او بخواهید که تاریخ را نیز درج کند تا هم تحویل چک و هم موعددار بودن چک در دادگاه قابل اثبات باشد. (در خصوص چک های قدیمی نه صیادی)

۱۳- اگر به راستی و درستی شخصیت صادرکننده چک شک دارید، می توانید از او بخواهید که در کپی چک اثر انگشت خود را بزند تا بعداً در دادگاه نتواند صدور چک یا سفته از ناحیه خود را انکار نماید. چرا که درج اثر انگشت در اصل چک مرسوم نیست و ممکن است بانک ایراد بگیرد. اخذ اثر انگشت در کپی چک به این خاطر است که صاحب حساب چک ممکن است با سوء نیت امضای اصلی خود را در متن چک درج نکند و شما از این موضوع بی اطلاع باشید. البته این موضوع در چک های صیادی کارایی ندارد ولی به هر حال بهتر است حتی در چک های صیادی نیز رعایت گردد. چرا که صرف انتقال چک در سامانه صیاد مانع از طرح دعاوی کیفری جعل رایانه ای و امثالهم نیست.

۱۴- چک یا سفته خط خورده و چک از قبل نوشته شده و چک از قبل امضاء شده حتی الامکان نگیرید و چک در حضور شما پر و امضاء شود. چرا که ممکن است با اطلاع و تبانی صاحب حساب، چک را شخص دیگری نوشته و امضا کرده باشد تا بعداً صاحب حساب چک در دادگاه به راحتی بتواند ادعای انکار و یا جعل امضاء نماید.

۱۵- یکی از اختلافات مهم چک در دادگاه ها، بحث چک یا سفته سفید امضاء است. در مواردی صادرکننده چک یا سفته امضای خود را قبول دارد لکن ادعای سفید امضاء بودن چک یا سفته را می کند یعنی اول چک امضاء شده و بعداً متن آن (تاریخ و وجه و بابت) پر شده است. (این در خصوص سفته و چک های قدیمی است نه چک صیادی)

در مواردی صادرکننده چک دسیسه چینی می کند و چک یا سفته را به نحوی می نویسد که سفید امضاء جلوه داده شود. مثلاً اول امضای بزرگ زده باشد و بعد از آن متن سفته / چک را طوری نوشته که کمی از نوشته ی متن چک روی امضای چک بیفتد تا بعداً در دادگاه ادعای سفید امضاء بودن مطرح کند. باید مواظب چنین ترفندهایی باشید.

قاعده این است که چک و سفته سفید امضاء فی نفسه معتبر و صحیح است. چرا که صادرکننده با سفید امضاء کردن سفته و چک، اختیار پر کردن متن چک و سفته را به دارنده داده است. لکن اگر دارنده از حدود اختیارش در قرارداد و یا بنای مقرر تجاوز کند، سوء استفاده و خیانت در امانت محسوب می شود و در نتیجه وجه چک / سفته / قابل مطالبه نیست.

در اختلافات چک سفید / سفته سفید امضاء این بحث مطرح می شود که آیا دادگاه حقوقی می تواند به موضوع تجاوز از اختیار رسیدگی کند و یا لاجرم باید شکایت کیفری طبق ماده ۶۷۳ و ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی مطرح کرد ؟ و دیگر این که بار اثبات به عهده کیست؟ یعنی آیا صادرکننده چک / سفته باید تجاوز دارنده از حدود امانت و اختیار را اثبات کند و یا دارنده چک / سفته (پر کننده) باید رعایت امانت را اثبات کند؟ فلذا برای پیشگیری از این اختلافات، اگر چک یا سفته سفید امضاء صادر یا دریافت می کنید، باید سقف و حدود اختیار را در قرارداد قید کنید که مشکلی پیش نیاید.

۱۶- انکار امضای چک و سفته یا ادعای جعل امضای چک و سفته از ناحیه صادرکننده موضوع مهم و شایع در دعاوی چک است که در این خصوص به مقاله اینجانب تحت عنوان “آیا امضای چک قابل انکار است” در همین سایت رجوع نمایید.

۱۷- اگر صادرکننده در دادگاه حقوقی ادعای جعل امضاء مطرح نمود، جعل امضای چک ملازمه با سرقت یا خیانت در امانت یا کلاهبرداری دارد. در این صورت دفاع کنید که چرا صادرکننده در همان زمان شکایت کیفری سرقت یا خیانت در امانت یا کلاهبرداری مطرح ننموده است ؟ یقیناً کسی که امضایش جعل شده، پیگیر کار خود است و شکایت سرقت یا خیانت در امانت یا کلاهبرداری را نیز همراه با ادعای جعل مطرح می کند نه این که بگذارد و بگذرد و تازه در دادگاه حقوقی در برابر دعوای دارنده چک صرفاً یک جمله بگوید امضای من جعلی است ! اگر ادعای جعل دارد لزوماً باید سرقت یا خیانت در امانت یا کلاهبرداری را نیز اثبات کند. در این خصوص به مقاله انکار امضای چک مراجعه نمایید.

۱۸- اگر چک و سفته را از ظهرنویس می گیرید، حتی الامکان از رضایت صاحب حساب چک مطمئن شوید. چرا که ممکن است چک امانی یا مسروقه باشد. حتی گاهی ممکن است بین صادرکننده و شخصی که شما چک / سفته را از او گرفته اید (دارنده اول و ظهرنویس) شکایت صوری خیانت در امانت نسبت به چک مطرح باشد تا صادرکننده بتواند به استناد حکم کیفری، در برابر دارنده از مسئولیت مبرا شود. در این صورت اگر حکم کیفری صادر شده باشد، شما در مقابل کار انجام شده قرار گرفته اید و اعتراض ثالث به حکم کیفری نیز دشوار است.

۱۹- می توانید در ذیل امضای خود در چک، تاریخ صدور را درج کنید تا موعددار بودن چک به راحتی قابل اثبات باشد ولی ممکن است طرف مقابل از شما نپذیرد. البته با بانک نیز هماهنگ کنید که نقص امضاء نگیرد.

۲۰- وقتی چک یا سفته را از صادرکننده می گیرید، چند بار مندرجات آن را با وسواس بررسی کنید تا اشتباهی در مبلغ و تاریخ عددی و حروفی و ریال و تومان و نقطه ها نباشد.

۲۱- وقتی حکم دادگاه به نفع شما در خصوص چک صادر می شود، چند بار حکم دادگاه را با مشخصات و شماره و مبلغ چک تطابق دهید تا اگر در رای دادگاه اشکال تایپی وجود داشته باشد، بلافاصله تقاضای صدور رای اصلاحی کنید. در خیلی موارد طرف خوشحال که حکم به نفعش صادر شده، تازه در مرحله اجرای احکام متوجه شده است که یک صفر یا نقطه در رای تایپ نشده و دوباره از اول مجبور به درخواست رای اصلاحی و ابلاغ و تجدیدنظر و اجراییه شده است!! یعنی دو سال عقب افتادن فقط بخاطر تایپ نشدن یک صفر در رای و دقت نکردن در همان زمان ابلاغ رای.